Kasztelania radomska i Archidiakonat radomski
Województwo sandomierskie
Ziemia radomska
Cyrkuł radomski i departament radomski
Województwo sandomierskie ze stolicą w radomiu
Gubernia radomska
Lata międzywojenne i II wojna światowa
Lata powojenne
Region Dziś
Kasztelania radomska i Archidiakonat radomski
Historycy przyjmują, iż obszar wokół
dzisiejszych Lublina, Radomia i Sandomierza zamieszkiwało we wczesnym średniowieczu plemię
Lędzian. Jego nazwa pochodzi prawdopodobnie od wyrazu lęda, oznaczającego ziemię uprawną.
Nasuwa się tu skojarzenie z Polanami, którzy swoje miano wywodzą też od pól. Lędzianie stykali
się na wschodzie z plemionami ruskimi. Dlatego, o ile na Zachodzie określenie Polaka urobiono
od nazwy Polan (łacińskie Polonus, niemieckie der Pole), o tyle w językach narodów wschodnich
pochodzi ono prawdopodobnie od Lędzian (litewskie Lenkas, ruskie Lach, węgierskie Lengyel).
Od południowego zachodu Lędzianie sąsiadowali z Wiślanami. Ci stworzyli silne państwo,
sięgające na północ po Góry świętokrzyskie, a może nawet po Pilicę. Kres jego świetności
położyła Rzesza Wielkomorawska, w granicach której znalezli się prawdopodobnie także
Lędzianie. Zdarzyło się to około przełomu VIII i IX wieku, kiedy istniała już osada,
którą dzisiaj nazywamy Radomiem.
W X wieku pojawili się Piastowie. Ich
państwo składało się z prowincji, powstałych z dawnych terytoriów plemiennych. Prowincje
dzieliły się na okręgi grodowe czyli kasztelanie. Radom był ośrodkiem kasztelanii
na północno-zachodnim krańcu prowincji sandomierskiej. Najbliższym grodem kasztelańskim
w kierunku wschodnim był Sieciechów. Na zachodzie zaś kasztelania radomska sąsiadowała
ze skrzyńską (od Skrzyńska koło Przysuchy). Kasztelania skrzyńska należała już do prowincji
łęczyckiej. Granica prowincji
łęczyckiej i sandomierskiej - biegnąca dolinami Jabłonicy i Radomierzy (czyli Radomki) -
przetrwała jako granica diecezji aż do XIX wieku. Przysucha i Przytyk należały do archidiecezji
gnieznieńskiej, podczas gdy Radom - do diecezji krakowskiej. W średniowieczu Radom był siedzibą
archidiakonatu - jednego z siedmiu, na które dzieliła się diecezja krakowska. Archidiakonat
radomski rozciągał się od Chlewisk i Szydłowca na południowym zachodzie aż po Łuków i Siedlce
na północnym wschodzie włącznie.
Województwo sandomierskie
Przez większość okresu rozbicia dzielnicowego
prowincje krakowska i sandomierska - pózniejsza Małopolska - miały wspólnego władcę.
Bolesław Wstydliwy tytułował się jako książę krakowski, sandomierski, radomski i lubelski.
W tym też okresie prowincja sandomierska zwiększyła swój obszar kosztem łęczyckiej -
między innymi o wspomnianą kasztelanię skrzyńską. Za Władysława Łokietka Księstwo
Sandomierskie stało się województwem. Na północy graniczyło ono z Mazowszem i z Wielkim
Księstwem Litewskim (z tą jego częścią, którą zwano Podlasiem - od sąsiedztwa Lachów).
Od wschodu Województwo Sandomierskie sąsiadowało z Rusią Czerwoną. Na zachodzie Pilica
oddzielała je od Łęczyckiego i Sieradzkiego. Od południowego zachodu opierało się o
Województwo Krakowskie. W dokumentach Ludwika Węgierskiego wymienia się sześć
głównych miast Województwa Sandomierskiego: Lublin, Łuków, Radom, Sandomierz,
Sieciechów i Zawichost. Ze względu na rozległość Sandomierskiego za Kazimierza
Jagiellończyka na prawym brzegu Wisły utworzono nowe województwo - Lubelskie.
Ziemia Radomska
W XIV wieku wykształciły się w Polsce powiaty,
które zajęły potem miejsce kasztelanii. Początkowo w Województwie Sandomierskim były trzy
powiaty na lewym brzegu Wisły: chęciński, radomski i sandomierski. Księga podatkowa z
roku 1676 wymienia powiaty chęciński, opoczyński, sandomierski, wiślicki oraz Ziemię Radomską.
Ziemia Radomska jest zatem pojęciem historycznym, które nie powinno być używane w dowolnym
znaczeniu. Nazwa ta odnosi się do terytorium dawnego powiatu radomskiego. Powiat ów na północy
stykał się z Mazowszem. Granica koło Nowego Miasta szła Pilicą. Nieco poniżej opuszczała tę
rzekę i kierowała się równoleżnikowo na wschód - aż do Radomierzy (Radomki). Biegiem tej
rzeki szła do jej ujścia do Wisły. Wisła oddzielała Ziemię Radomską od Ziemi Stężyckiej
(od Stężycy koło Dęblina) i Województwa Lubelskiego. Na południu powiat radomski sąsiadował
z sandomierskim, sięgając miejscami do rzeki Kamiennej, a w okolicach Bałtowa wkraczając także
na jej prawy brzeg. Granicę z powiatem opoczyńskim wyznaczał na południowym zachodzie Garb
Gielniowski, na zachodzie zaś - dolny bieg Drzewiczki. Na krańcach Ziemi Radomskiej leżą
zatem następujące miejscowości: Ryczywół, Kozienice, Sieciechów, Janowiec, Solec, Bałtów,
Brody Iłżeckie, Skarżysko-Kamienna, Przysucha, Klwów. (Warto nadmienić, że nazwa 'powiat'
może nieco mylić. Powiaty w tamtych czasach były bowiem znacznie wiekszymi jednostkami
administracyjnymi niż obcenie. Jak wynika z przytoczonego wyżej opisu ówczesny Powiat
Radomski obejmował podówczas dzisiejsze 4 powiaty w całości
(lipski, radomski, szydłowiecki, zwoleński) oraz częściowo białobrzeski, kozienicki,
ostrowiecki, puławski, przysuski, skarżyski, starachowicki.
Za I Rzeczypospolitej Radom słynął jako miasto sejmowe i
trybunalskie. Jagiellonowie wielokrotnie zwoływali posłów do Radomia. Najstarszym znanym
wizerunkiem obrad polskiego parlamentu jest przedstawienie sejmu radomskiego z roku 1505.
Zamieszczono je w przyjętym wówczas Kodeksie Łaskiego - pierwszym całościowym zbiorze prawa
Królestwa Polskiego. Na tymże sejmie uchwalono również sławną konstytucję Nihil novi.
W wiekach XVII i XVIII Radom był siedzibą Koronnego Trybunału Skarbowego - sądu najwyższego
do spraw skarbowych i wojskowych. W Radomiu mieścił się także sąd ziemski dla powiatów
chęcińskiego, opoczyńskiego i radomskiego.
Cyrkuł Radomski i Departament Radomski
Wraz z nadejściem rozbiorów rozerwana została historyczna całość ziem po obu stronach Wisły, co w konsekwencji spowodowało
znalezienie się Sandomierza na granicy państwowej i przekreśliło jego szansę w utrzymaniu roli
ośrodka administracyjnego Regionu. Istnienie kordonu zaborczego
spowodowało naturalne w takim układzie przesuwanie się
punktu ciężkości regionu w stronę jego nowego środka geograficznego - Radomia.
W widłach Wisły i Pilicy utworzono nową jednostkę administracyjną -
cyrkuł radomski. W ten sposób Radom został siedzibą władz rangi wojewódzkiej.
Cyrkuł radomski był jednym z sześciu, które powstały na terenie tzw. Nowej Galicji
(ziem polskich włączonych do zaboru austriackiego).
W roku 1809 tereny cyrkułu radomskiego znalazł się w Księstwie Warszawskim.
Państwo to - na wzór napoleońskiej Francji - dzieliło się na departamenty.
Było ich dziesięć. Departament radomski obejmował następujące powiaty: kielecki, kozienicki,
opatowski, opoczyński, radomski, sandomierski, staszowski i szydłowiecki.
Województwo Sandomierskie ze stolicą w Radomiu
Nowy podział administracyjny
Królestwa Polskiego (utworzonego w myśl decyzji jakie zapadły na Kongresie Wiedeńskim)
ustalono w 1816r. Wytyczono wówczas 77 powiatów, 39 obwodów i 8 województw - w tym
Sandomierskie z siedzibą władz w Radomiu, które (z wyłączeniem powiatu kieleckiego)
zajęło miejsce departamentu radomskiego. W skład województwa sandomierskiego weszły
4 obwody z 9 powiatami: sandomierski (pow. sandomierski i staszowski), opatowski
(pow. opatowski i solecki), radomski (pow. radomski i kozienicki)
oraz opoczyński (pow. konecki, opoczyński i szydłowiecki).
W marcu 1838 r. województwa
przemianowano na gubernie, zaś komisje wojewódzkie na rządy gubernialne.
Województwo sandomierskie stało się wtedy gubernią sandomierską. Kolejne
zmiany nastąpiły rok pózniej - 11 pazdziernika 1842 r.
obwody przezwano na powiaty, przekształcając z kolei powiaty w okręgi.
Gubernia Radomska
Ukazem Mikołaja I z 21 sierpnia 1844 r.
zredukowano liczbę guberni
z 8 do 5. Powstała w konsekwencji tych zmian gubernia radomska dzieliła się na
19 okręgów i 8 powiatów: kielecki (okręg kielecki i jędrzejowski).
miechowski (okręg miechowski, skalbmierski, proszowicki),
olkuski (okręg olkuski, pilicki, lelowski), opatowski
(okręg opatowski i solecki), opoczyński (okręg opoczyński,
konecki, szydłowiecki), radomski (okręg radomski i kozienicki),
sandomierski (okręg sandomierski i staszowski) i stopnicki
(okręg stopnicki i szydłowski).
W wyniku kolejnej reformy
wcielonej w życie 31 grudnia 1866 r utworzono 10 nowych guberni w miejsce dotąd istniejących 5.
W skład nowej guberni radomskiej weszły 63 miasta i 140 gmin wiejskich.
Gubernia podzielona była na 7 powiatów: iłżecki, konecki, kozienicki, opatowski,
opoczyński, radomski i sandomierski.
Po wybuchu I wojny światowej gubernia radomska
znalazła się w granicach generał-gubernatorstwa lubelskiego.
Lata międzywojenne i II wojna światowa
W latach 1918-1939 administracja wojewódzka
urzędowała w Kielcach. Spowodowane było to najprawdopodobniej
utratą centralnego położenia ośrodka radomskiego w Regionie, który poszerzono o okręg częstochowski.
Radom pozostał jednak siedzibą wielu
znaczących urzędów tzw. administracji specjalnej i sądownictwa - m.in. Okręgowej Dyrekcji Kolejowej i
Regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych.
W Radomiu działał
teatr "Rozmaitości" nawiązujący do tradycji sięgających jeszcze czasów Stanisławowskich,
liczne kina, muzeum etnograficzne, filia wyższej szkoły muzycznej w Warszawie, tory wyścigów konnych,
dwa lotniska i większość znaczących zakładów przemysłowych regionu.
W latach 1939-45 z terenów Ziemi Radomskiej, okręgu
częstochowskiego oraz okolic Opoczna, Piotrkowa i Kielc
utworzono Dystrykt Radomski. Jego władze urzędowały przez pierwszych kilkanaście dni
istnienia Dystryktu w Kielcach a pózniej w Radomiu.
Lata powojenne
W latach 1945-75
Radom nie sprawował funkcji stołecznych.
Okres ten charakteryzował się silnym drenażem z Regionu środków inwestycyjnych
i wartościowych kadr. Hamowana była
realizacja wielu ważnych dla Regionu inwestycji infrastrukturalnych.
Nie reaktywowano samodzielnej radomskiej sceny teatralnej oraz działającej przed wojną
fili wyższej szkoły muzycznej w Warszawie.
Usiłowano nie dopuścić do utworzenia Radomskiego
Towarzystwa Naukowego; przeniesiono do Kielc siedziby Wyższej Szkoły Inżynierskiej oraz Studium
Nauczycielskiego.
Region Radomski w formie jednostki administracyjnej
odtworzono dopiero w 1975r.
Nie była to jednak niestety rekonstrukcja Regionu w jego tradycyjnych, historycznych
granicach. Poza nimi pozostały m.in Skarżysko i Starachowice. W zamian w nowopowstałym
województwie znalazły się miasta południowego
Mazowsza - Warka i Grójec.
Wydarzenie to zbiegło się likwidacją w całym kraju administracji powiatowej.
Region Dziś
25 III 1992 utworzono na
mocy bulli Papieża Jana Pawła II diecezję radomską, obejmującą swym zasięgiem
sporą część Regionu.
W następstwie reformy
administracyjnej z 1998r Radom i Ziemia Radomska weszły w skład nowego województwa mazowieckiego.
Obecnie coraz liczniejsze są głosy o konieczności dokonania rewizji obowiązującego podziału.
Podziału, na którym Region Radomski zdecydowanie stracił. W jakim kierunku pójdą te zmiany?
Czy korzystne będą dla Ziemi Radomskiej?
Faktem pozostaje, że obszar oddziaływania miast Ziemi Radomskiej
sięga dalej niż sugerowałyby to granice poszczególnych powiatów. W Radomiu funkcjonują
między innymi: Regionalna Dyrekcja Lasów Państwowych (obejmująca swym zasięgiem oprócz
Ziemi Radomskiej także woj. świętokrzyskie oraz niewielkie fragmenty ościennych województw),
Centrala Polskich Sieci Elektroenergetycznych "Wschód",
Delegatura Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego (obejmująca swym zasięgiem
oprócz Ziemi Radomskiej także woj. świętokrzyskie),
Mazowiecka Wojewódzka Komenda Policji (obejmująca swym zasięgiem całe woj. mazowieckie),
Urząd Skarbowy obsługujący duże podmioty gospodarcze z terenu całego Mazowsza etc.
Radom jest siedzibą Teatru Powszechnego,
Radomskiego Towarzystwa Naukowego, 11 wyższych uczelni, licznych kin, szkół artystycznych,
muzeów itp. Położony w północnej części regionu Grójec jest niekoronowaną stolicą największego
w Polsce "zagłębia jabłkowego". Nieopodal Białobrzeg i Przytyka rośnie w siłę liczące
się już dziś w Europie "zagłębie paprykowe". W Warce działa najstarszy w Polsce, działający
nieprzerwanie od 1478r browar
a koło Przysuchy znane w kraju zakłady produkcji soków "Hortex".
Szydłowiec jest siedzibą unikalnego w skali europejskiej Muzeum Instrumentów Ludowych,
Iłża bezcennej kolekcji starej ceramiki, zaś w podzwoleńskim Czarnolesie oglądać można
pamiątki po wielkim poecie polskiego renesansu Janie Kochanowskim.
Długo jeszcze można by wymieniać to z czego słynie Ziemia Radomska.
wstecz
